İnsülin Direnci ve Egzersiz: Hangi Spor, Ne Kadar, Ne Zaman? Bilimsel Rehber
İnsülin direnci için hangi spor yapılmalı? Egzersizin insülin direncini nasıl etkilediği, ağırlık antrenmanı ve kardiyo önerileri, yemek sonrası yürüyüş, uzun oturmayı bölmek, kilo vermenin rolü, "insülin direnci diyeti" gerçeği, PCOS ve haftalık örnek plan.
Kısa cevap: İnsülin direnci, vücudun insüline gerektiği gibi yanıt vermemesidir ve çoğu zaman belirti vermez. Egzersiz, insülin direncini azaltmanın kanıtı en güçlü yollarından biridir: Hem kardiyo hem ağırlık antrenmanı, kilo verilmese bile insülinin etkisini artırır. Ancak tek bir antrenmanın etkisi en fazla 1 ile 2 gün sürer; bu yüzden düzenlilik şarttır. Amerikan Diyabet Derneği haftada en az 150 dakika orta ile yüksek şiddette aktivite, haftada 2 ile 3 gün ağırlık antrenmanı ve aktivitesiz 2 günden fazla geçirmemeyi öneriyor. Yemekten sonra 10 ile 15 dakikalık yürüyüş ve uzun oturmayı kısa yürüyüşlerle bölmek de kan şekerini düşürür. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir.
"İnsülin direncim var" cümlesi, son yıllarda kilo vermekte zorlanan herkesin duyduğu bir teşhis haline geldi. Arkasından da çoğu zaman listeler gelir: şunu yeme, bunu yeme, şu saatte ye. Oysa araştırmalar, insülin direnciyle mücadelede en güçlü araçlardan birinin tabakta değil, hareketin içinde olduğunu gösteriyor. Bu yazıda insülin direncinin ne olduğunu, egzersizin onu nasıl etkilediğini, hangi tür antrenmanın ne kadar yapılması gerektiğini ve yemek sonrası kısa bir yürüyüşün neden bu kadar önemli olduğunu resmi kaynaklar ve araştırma verileriyle anlatıyoruz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. İnsülin direnci, prediyabet ya da diyabet tanısı ve tedavisi hekiminizin işidir. İnsülin ya da kan şekerini düşüren başka bir ilaç kullanıyorsanız, egzersiz kan şekerinizi beklenenden fazla düşürebileceği için yeni bir programa başlamadan önce mutlaka hekiminize danışın.
- 1. İnsülin Direnci Nedir?
- 2. Egzersiz İnsülin Direncini Nasıl Etkiler?
- 3. Ağırlık Antrenmanı İnsülin Direncine İyi Gelir mi?
- 4. Kardiyo ve Yürüyüş: Ne Kadar Yapılmalı?
- 5. Yemekten Sonra Yürüyüş
- 6. Uzun Oturmayı Bölmek
- 7. Kilo Vermenin Rolü
- 8. "İnsülin Direnci Diyeti" Gerekli mi?
- 9. Kadınlar ve PCOS
- 10. Haftalık Örnek Plan
- 11. Fitinsane Koçluğunda Yaklaşımımız
- 12. Sık Sorulan Sorular
1. İnsülin Direnci Nedir?
ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK) insülin direncini, vücudun pankreasın ürettiği insülin hormonuna gerektiği gibi yanıt vermemesi olarak tanımlıyor. Kas, yağ ve karaciğer hücreleri insüline iyi yanıt vermediğinde pankreas zamanla kandaki fazla şekeri hücrelere sokacak kadar insülin üretemeyebilir ve kan şekeri yükselir. Kan şekeri normalin üstünde ama diyabet sınırının altındaysa buna prediyabet denir.
NIDDK'ye göre insülin direnci ve prediyabet genellikle hiçbir belirti vermez. Bu yüzden risk faktörlerini bilmek önemlidir.
| NIDDK'ye göre risk faktörleri | |
|---|---|
| Fazla kilo, obezite ya da geniş bel çevresi | 35 yaş ve üstü olmak |
| Fiziksel olarak hareketsiz olmak | Ailede diyabet öyküsü |
| Sigara ve tütün ürünleri, pasif içicilik dahil | Gebelik diyabeti öyküsü ya da 4 kg üzeri bebek doğurmuş olmak |
| Uyku apnesi | Polikistik over sendromu (PCOS) gibi bazı hastalıklar |
NIDDK'ye göre yaş ve aile öyküsü gibi faktörler değiştirilemez; ancak sağlıklı bir kiloya ulaşıp korumak, fiziksel olarak aktif olmak ve sigarayı bırakmak riski değiştirebilir.
Tanı hakkında: NIDDK'ye göre insülin direncini doğrudan ölçen test esas olarak araştırmalarda kullanılır. Hekimler prediyabet tanısı için genellikle kan şekerini ölçen testlere bakar: A1C değerinin yüzde 5,7 ile 6,4 arasında olması ya da açlık kan şekerinin 100 ile 125 mg/dL arasında olması prediyabeti gösterir. Tanı ve testlerin yorumlanması hekiminizin işidir.
2. Egzersiz İnsülin Direncini Nasıl Etkiler?
Amerikan Diyabet Derneği'nin (ADA) egzersiz ve diyabet üzerine 2016 tarihli pozisyon bildirisine göre egzersiz, insülinin kas ve karaciğerdeki etkisini iki yolla değiştirir: tek bir antrenmanın kısa süreli etkisi ve düzenli antrenmanın uzun süreli uyumları.
| Etki | Ne oluyor | Ne kadar sürüyor |
|---|---|---|
| Antrenman sırasında | Aerobik egzersiz, kasların kandan şeker alımını insülinden bağımsız olarak 5 kata kadar artırır | Egzersiz boyunca |
| Antrenmandan sonra | Kasların şeker alımı yüksek kalmaya devam eder | Uzun süren egzersizden sonra insülinden bağımsız yaklaşık 2 saat, insüline bağlı 48 saate kadar |
| Düşük şiddetli uzun egzersiz | 60 dakika ve üzeri düşük şiddetli aerobik egzersiz, obez ve insülin direnci olan yetişkinlerde insülinin etkisini artırır | En az 24 saat |
| Düzenli antrenman | Kaslarda kılcal damar yoğunluğu, oksidatif kapasite ve insülin sinyal proteinleri artar | Antrenman bırakılınca geri döner |
En önemli bulgu: ADA'ya göre hem aerobik hem ağırlık antrenmanı, kilo kaybı olmasa bile insülinin etkisini artıran uyumlar oluşturur. En büyük iyileşmeyi başlangıçta insülin direnci en yüksek olanlar yaşar. Ancak bu uyumlar antrenman bırakıldığında geri döner; insülin direncinde egzersiz bir kür değil, sürdürülmesi gereken bir alışkanlıktır.
3. Ağırlık Antrenmanı İnsülin Direncine İyi Gelir mi?
İnsülin direnci denince çoğu kişinin aklına yürüyüş gelir, ama ağırlık antrenmanı en az onun kadar önemlidir. ADA'ya göre ağırlık antrenmanı da insülinin etkisini aerobik egzersize benzer şekilde artırır.
Araştırma bulgusu: Boyer ve ekibinin 2023 meta analizi, fazla kilolu ya da obez ama diyabeti olmayan yetişkinlerde yapılan 27 çalışmayı inceledi. Ağırlık antrenmanı, açlık insülinini ve insülin direncini gösteren HOMA-IR değerini anlamlı şekilde düşürdü. Araştırmacılar ağırlık antrenmanının insülin direncini iyileştirmede bağımsız bir rol oynadığını belirtiyor. Etki erkeklerde ve 40 yaş altındakilerde daha belirgindi.
Son cümle 40 yaş üstü kadınların ağırlık antrenmanından vazgeçmesi gerektiği anlamına gelmez; etkinin daha küçük ama yine de var olduğu anlamına gelir. ADA'nın önerileri de bu yöndedir:
| ADA önerisi | Ayrıntı |
|---|---|
| Sıklık | Haftada en az 2, tercihen 3 gün, art arda olmayan günlerde |
| Hareket sayısı | Başlangıçta 8 ile 10 hareket |
| Set ve tekrar | Her harekette 1 ile 3 set, yorgunluğa yakın 10 ile 15 tekrar |
| İlerleme | Hedef tekrar sayısı rahatça aşılınca ağırlığı artırıp tekrarı 8 ile 10'a indirmek |
| Şiddet | Daha ağır antrenman kan şekeri kontrolünü daha fazla iyileştirebilir, ancak her şiddette ağırlık antrenmanı önerilir |
Bu ilkelerle bir programın nasıl kurulduğunu antrenman programı nasıl hazırlanır rehberimizde, evde ekipmanla nasıl yapılabileceğini ev antrenmanı ile kas yapılır mı yazımızda anlattık.
Kardiyo4. Kardiyo ve Yürüyüş: Ne Kadar Yapılmalı?
ADA, diyabeti olan yetişkinlerin çoğu için haftada en az 150 dakika orta ile yüksek şiddette aktiviteyi, en az 3 güne yayarak ve aktivitesiz 2 günden fazla geçirmeden yapmayı öneriyor. Tek bir antrenmanın etkisi en fazla 1 ile 2 gün sürdüğü için bu "2 günden fazla ara vermeme" kuralı önemlidir. Kardiyo ile ağırlık antrenmanının kilo verme sürecindeki rollerini kilo vermek için kardiyo mu ağırlık mı yazımızda karşılaştırdık.
Kombinasyon: ADA'ya göre tip 2 diyabeti olan yetişkinler en iyi kan şekeri ve sağlık sonuçları için hem aerobik hem ağırlık antrenmanı yapmalı. Bildiriye göre dayanıklılık ve ağırlık antrenmanını birleştirmek daha büyük iyileşme sağlayabilir. Yüksek yoğunluklu aralıklı antrenman (HIIT) da bir seçenek, ancak düzenli orta şiddette egzersiz yapan ve klinik olarak stabil kişiler için uygun; başlangıçta gözetim altında yapılması öneriliyor.
5. Yemekten Sonra Yürüyüş
Egzersizin ne zaman yapıldığı da önemli olabilir. Yemeklerden sonra kan şekeri yükselir; bu sırada kaslar çalışırsa kandaki şekerin bir kısmını kullanır.
Araştırma bulgusu: Reynolds ve ekibinin 2016 çalışmasında tip 2 diyabetli 41 yetişkin, iki hafta boyunca günde bir kez 30 dakika yürüdü, iki hafta boyunca da her ana öğünden sonra 10 dakika yürüdü. Toplam süre aynı olmasına rağmen yemek sonrası yürüyüşlerde yemek sonrası kan şekeri yüzde 12 daha düşüktü. Fark en çok akşam yemeğinden sonra görüldü: yüzde 22.
ADA da tip 2 diyabetli yetişkinlerde 15 dakikalık yemek sonrası yürüyüşün kan şekeri kontrolünü iyileştirdiğini belirtiyor. Pratikte bu, özellikle karbonhidratı bol bir akşam yemeğinden sonra 10 ile 15 dakikalık bir yürüyüş demek. Adım sayısının enerji harcamasına katkısını kaç adım kaç kalori yakar yazımızda hesapladık.
Günlük hareket6. Uzun Oturmayı Bölmek
Gün boyu uzun süre oturmak, antrenman yapsanız bile ayrı bir sorun olabilir. Masa başında çalışanlar için bu bölüm özellikle önemli.
Araştırma bulgusu: Dunstan ve ekibinin 2012 çalışmasında 45 ile 65 yaş arası fazla kilolu ya da obez 19 yetişkin, şekerli ve yağlı bir test içeceğinden sonra 5 saat boyunca ya kesintisiz oturdu ya da her 20 dakikada bir 2 dakika yürüdü. Oturmayı yürüyüşle bölmek, kesintisiz oturmaya göre yemek sonrası kan şekerini ve insülini yaklaşık dörtte bir oranında düşürdü. Hafif ve orta tempolu yürüyüş benzer sonuç verdi.
ADA da diyabeti olan ya da prediyabeti olan kişilerin egzersiz dışındaki günlük hareketini artırmasını ve uzun oturmayı bölmesini öneriyor. Bildiriye göre tip 2 diyabetli yetişkinlerde her 30 dakikada bir 3 dakikalık hafif yürüyüş ve basit vücut ağırlığı hareketleri kan şekeri kontrolünü iyileştiriyor.
Kilo7. Kilo Vermenin Rolü
Fazla kilo, insülin direncinin en önemli değiştirilebilir risk faktörlerinden biri. Bu konudaki en güçlü kanıt, Diyabet Önleme Programı'ndan (DPP) geliyor.
Araştırma bulgusu: Knowler ve ekibinin 2002'de New England Journal of Medicine'da yayımlanan çalışmasında kan şekeri yüksek ama diyabeti olmayan 3.234 kişi üç gruba ayrıldı. Yaşam tarzı grubunun hedefi en az yüzde 7 kilo kaybı ve haftada en az 150 dakika fiziksel aktiviteydi. Ortalama 2,8 yıllık takipte yaşam tarzı değişikliği diyabet gelişimini plaseboya göre yüzde 58, metformin ilacı yüzde 31 azalttı. Katılımcıların yüzde 68'i kadındı.
NIDDK, yüksek risk taşıyan kişilerde başlangıç kilosunun yüzde 5 ile 7'sini vermenin diyabet riskini azalttığını ve DPP katılımcılarının takip çalışmasında bu etkinin en az 15 yıl sürdüğünü belirtiyor. 80 kilogramlık biri için bu 4 ile 5,6 kilogram demek. Kalori ihtiyacınızı günlük kalori ihtiyacı hesaplama aracımızla bulabilir, kilo verme sürecinin temelini yağ yakımı ve kalori açığı yazımızda okuyabilirsiniz. Kilo kaybı durduysa kilo vermem durdu yazımız size yol gösterir.
Beslenme8. "İnsülin Direnci Diyeti" Gerekli mi?
İnternette "insülin direnci diyeti" adı altında çok katı kurallar dolaşıyor: belli saatlerde yemek, karbonhidratı tamamen kesmek, öğün sayısını sabitlemek. Peki insülin salgısı yüksek olan kişiler gerçekten düşük karbonhidratlı diyetten daha fazla fayda görüyor mu?
Araştırma bulgusu: Gardner ve ekibinin 2018'de JAMA'da yayımlanan DIETFITS çalışmasında 609 fazla kilolu yetişkin 12 ay boyunca sağlıklı düşük yağlı ya da sağlıklı düşük karbonhidratlı diyet uyguladı. Kilo kaybı benzerdi (5,3 kg ve 6,0 kg). Araştırmacılar başlangıçtaki insülin salgısının hangi diyetin daha iyi işe yarayacağını göstermediğini buldu. Katılımcıların diyabeti yoktu.
❌ Yanlış: İnsülin direnciniz varsa karbonhidratı tamamen kesmelisiniz
DIETFITS çalışmasında yüksek insülin salgısı olan kişiler düşük karbonhidratlı diyette daha fazla kilo vermedi. Belirleyici olan diyet türü değil, sürdürülebilen kalori açığıydı.
✅ Doğru: Sürdürebileceğiniz bir beslenme düzeni seçin
NIDDK sağlıklı yiyecek ve içecekler tüketmeyi, fiziksel olarak aktif olmayı, kiloyu yönetmeyi ve yeterli uyumayı öneriyor. Diyabet ya da ilaç kullanımı varsa beslenme planını hekiminiz ya da diyetisyeninizle yapın.
Öğün saatlerini düzenlemek isteyenler için aralıklı oruç rehberimiz, uykunun önemini görmek isteyenler için uyku ve kas gelişimi yazımız yol gösterici olabilir. Protein ihtiyacınızı protein rehberimizde hesaplayabilirsiniz.
Kadınlar9. Kadınlar ve PCOS
NIDDK, polikistik over sendromunu (PCOS) insülin direnci için risk faktörleri arasında sayıyor. Bu, kadın kitlesi için önemli bir bağlantı: PCOS'ta egzersizin rolünü inceleyen çalışmalar umut verici sonuçlar gösteriyor.
Araştırma bulgusu: Patten ve ekibinin 2020 meta analizinde PCOS'lu 777 kadının verileri incelendi. Sağlık sonuçlarındaki iyileşme, egzersizin miktarından çok şiddetine bağlıydı. Yüksek şiddetli egzersiz HOMA-IR değerini yaklaşık yüzde 36, bel çevresini yaklaşık yüzde 4 azalttı. Araştırmacılar olumlu sonuçlar için haftada en az 120 dakika yüksek şiddette egzersiz öneriyor.
Menopoz dönemi de kadınlarda vücut kompozisyonunu değiştirir; bu dönemde ağırlık antrenmanının önemini menopoz kilosu nasıl verilir yazımızda anlattık.
Uygulama10. Haftalık Örnek Plan
Aşağıdaki plan, ADA ve NIDDK önerileri temel alınarak hazırlanmış bir örnektir. Herkesin sağlık durumu, ilaçları ve kondisyonu farklıdır; programınızı hekiminizin önerileriyle birlikte uyarlayın.
| Gün | Antrenman | Günlük alışkanlık |
|---|---|---|
| Pazartesi | Tüm vücut ağırlık antrenmanı (8 ile 10 hareket, 2 ile 3 set, 10 ile 15 tekrar) | Akşam yemeğinden sonra 10 ile 15 dakika yürüyüş |
| Salı | 30 dakika tempolu yürüyüş | Her 30 dakikada bir kısa ayağa kalkma ve yürüme |
| Çarşamba | Tüm vücut ağırlık antrenmanı | Akşam yemeğinden sonra yürüyüş |
| Perşembe | 30 dakika tempolu yürüyüş ya da bisiklet | Oturmayı bölme |
| Cuma | Tüm vücut ağırlık antrenmanı | Akşam yemeğinden sonra yürüyüş |
| Cumartesi | 30 ile 45 dakika yürüyüş ya da sevdiğiniz bir aktivite | Yemek sonrası yürüyüş |
| Pazar | Dinlenme ya da hafif yürüyüş | Aktivitesiz 2 günü geçmemek |
11. Fitinsane Koçluğunda Yaklaşımımız
Fitinsane bir tıbbi tedavi hizmeti değildir; insülin direncini teşhis etmez ve tedavi etmez. Bizim işimiz, hekiminizin önerileriyle uyumlu, sürdürebileceğiniz bir antrenman ve beslenme düzeni kurmak ve sizi bu düzende tutmaktır.
| Sorun | Fitinsane'de nasıl ele alınıyor |
|---|---|
| Sağlık durumunun programa yansıması | Başlangıç Raporu'nda sağlık durumunuz ve sakatlık geçmişiniz soruluyor; program bu bilgilere göre yazılıyor |
| Düzenliliği korumak | Her gün öğün ve antrenman fotoğrafları uygulamaya yükleniyor; aksayan günler görünür oluyor |
| İlerlemeyi takip etmek | Her pazar kilo ve bel ölçüsü giriliyor, haftalar içinde bir grafiğe dönüşüyor |
| Programın güncel kalması | Ayda bir doldurulan rapora göre program yeniden yazılıyor |
Programlarımızı kurucularımız Doğukan Gürsoy ve İmge Gürsoy bizzat yazıyor; bu yazıyı da yüksek hemşire olan İmge Gürsoy inceledi. Sürecin ilk ayda nasıl ilerlediğini online koçlukta ilk 30 gün yazımızda anlattık.
Hekiminizin önerileriyle uyumlu, size özel bir antrenman ve beslenme programı ve düzenli takip isterseniz, size uygun paketi birkaç soruyla bulabilirsiniz.
12. Sık Sorulan Sorular
İnsülin direnci için hangi spor yapılmalı?
Hem kardiyo hem ağırlık antrenmanı. Amerikan Diyabet Derneği haftada en az 150 dakika orta ile yüksek şiddette aerobik aktivite ve haftada 2 ile 3 gün ağırlık antrenmanı öneriyor. İkisini birleştirmek tek başına birinden daha büyük iyileşme sağlayabilir.
İnsülin direnci egzersizle geçer mi?
Egzersiz, kilo verilmese bile insülinin etkisini artırır ve en büyük iyileşmeyi insülin direnci en yüksek olanlar yaşar. Ancak bu etkiler antrenman bırakıldığında geri döner. Diyabet Önleme Programı'nda yüzde 7 kilo kaybı ve haftada 150 dakika aktivite, diyabet gelişimini yüzde 58 azalttı. Takip ve tanı hekiminizin işidir.
İnsülin direncinde yürüyüş yeterli mi?
Yürüyüş değerlidir, özellikle yemeklerden sonra. Ancak tek başına yeterli değildir; Amerikan Diyabet Derneği en iyi sonuç için aerobik egzersizin yanında ağırlık antrenmanını da öneriyor. Bir meta analizde ağırlık antrenmanı, fazla kilolu yetişkinlerde açlık insülinini ve HOMA-IR değerini anlamlı şekilde düşürdü.
Yemekten sonra yürümek kan şekerini düşürür mü?
Evet. Bir çalışmada tip 2 diyabetli yetişkinler her ana öğünden sonra 10 dakika yürüdüğünde, günde bir kez 30 dakika yürüdüklerine göre yemek sonrası kan şekerleri yüzde 12 daha düşüktü. Fark akşam yemeğinden sonra yüzde 22'ye çıktı.
İnsülin direnci için günde kaç adım atmalıyım?
Bu konuda araştırmalarda verilen kesin bir adım sayısı yok. Resmi öneriler adım değil süre üzerinden: haftada en az 150 dakika orta ile yüksek şiddette aktivite, aktivitesiz 2 günden fazla geçirmemek ve uzun oturmayı kısa yürüyüşlerle bölmek.
İnsülin direnci olan biri karbonhidrat yememeli mi?
Karbonhidratı tamamen kesmek gerekmez. DIETFITS çalışmasında insülin salgısı yüksek olan kişiler düşük karbonhidratlı diyette, düşük yağlı diyete göre daha fazla kilo vermedi. Sürdürebileceğiniz bir kalori açığı daha belirleyicidir. Diyabet ya da ilaç kullanımı varsa beslenme planını hekiminiz ya da diyetisyeninizle yapın.
İnsülin direnci belirtileri nelerdir?
NIDDK'ye göre insülin direnci ve prediyabet genellikle hiçbir belirti vermez. Bu yüzden fazla kilo, geniş bel çevresi, 35 yaş üstü olmak, ailede diyabet öyküsü, hareketsizlik ve PCOS gibi risk faktörleri varsa hekiminize danışmanız önemlidir.
İnsülin direncinde egzersize ne zaman başlamalıyım?
ADA'ya göre belirtisi olmayan kişilerin hızlı yürüyüş düzeyini aşmayan düşük ya da orta şiddette aktiviteye başlamadan önce genellikle tıbbi onaya ihtiyacı yoktur. Ancak insülin ya da kan şekerini düşüren başka bir ilaç kullanıyorsanız, kalp damar hastalığınız ya da diyabet komplikasyonlarınız varsa önce hekiminize danışın.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Insulin Resistance and Prediabetes. niddk.nih.gov
- Colberg SR, Sigal RJ, Yardley JE ve ark. Physical activity/exercise and diabetes: a position statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care. 2016;39(11):2065-2079. PubMed 27926890
- Boyer W, Toth L, Brenton M ve ark. The role of resistance training in influencing insulin resistance among adults living with obesity/overweight without diabetes: a systematic review and meta-analysis. Obes Res Clin Pract. 2023;17(4):279-287. PubMed 37331899
- Reynolds AN, Mann JI, Williams S, Venn BJ. Advice to walk after meals is more effective for lowering postprandial glycaemia in type 2 diabetes mellitus than advice that does not specify timing: a randomised crossover study. Diabetologia. 2016;59(12):2572-2578. PubMed 27747394
- Dunstan DW, Kingwell BA, Larsen R ve ark. Breaking up prolonged sitting reduces postprandial glucose and insulin responses. Diabetes Care. 2012;35(5):976-983. PubMed 22374636
- Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE ve ark. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002;346(6):393-403. PubMed 11832527
- Gardner CD, Trepanowski JF, Del Gobbo LC ve ark. Effect of low-fat vs low-carbohydrate diet on 12-month weight loss in overweight adults and the association with genotype pattern or insulin secretion: the DIETFITS randomized clinical trial. JAMA. 2018;319(7):667-679. PubMed 29466592
- Patten RK, Boyle RA, Moholdt T ve ark. Exercise interventions in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis. Front Physiol. 2020;11:606. PubMed 32733258
Yazan: Doğukan Gürsoy · İnceleyen: İmge Gürsoy · Ekibimizi tanıyın